Dette var ei tid då trua og kyrkja var hjørnesteinane i livet til folk. Den store teologen i samtida, den heilage Bernard, sa ein gong ‘midt i dei blinkande spyra og flygande pilene frå fiendar som rasar på alle kantar’. Han viste til alle farane i livet – og til slutt døden som den siste fienden. Folk innsåg at dei ikkje kom til å leva lenge i denne verda, og at dei var på veg mot det målet Gud hadde sett for liva deira. Kva tenkte dei om kva som styrte tilværet deira? Kva opplevde dei når dei gjekk til kyrkje?
Dei døde låg på kyrkjegarden og venta på oppstoda på den ytste dagen, og det var eit nært forhold mellom dei levande og dei døde. Folk med tru ber for kvarandre så lenge dei lever i denne verda, og mellomalder-mennesket ønskte ikkje å slutta med det når nokon døydde.
Dei døde vart gravlagde med ansiktet mot aust, og den foretrekte utforminga av kyrkjene var med inngangen i vest og alteret i aust. Kyrkjelyden bad vendt mot soloppgangen, sidan Kristus hadde sagt at han var lyset i verda, og dei trudde han ville koma tilbake frå aust på den ytste dagen.
Folk var fullt klar over at kyrkja var ein heilag bygning. Det var her nattverdsbrødet, lekamet til Herren, vart oppbevart etter messa, og dei gjekk inn i huset hans med ærefrykt og respekt.
Det var ei formell feiring på vigslingsdagen kvart år, og presten brukte ofte desse feiringane til å hjelpa kyrkjelyden med å tolka kyrkjebygningen. Ein av desse prekenane er bevart i Den gammalnorske homilieboka (Gammelnorsk homiliebok):
‘Akkurat som kyrkja er bygd opp av mange ulike delar, er kristendomen også sett saman av mange ulike menneske … Syllane i kyrkja er symbol på Guds apostlar, for dei er bjelkane som ber heile kristendomen … Golvplankane er symbol på dei ydmjuke som bøyer hovudet, sjølv når dei blir prisa …’
Ein slik preken gav rikeleg med mat til ettertanke under gudstenestene, som vart heldt på latin. Folk forstod likevel hovudinnhaldet i gudstenestene, ettersom presten måtte preika på morsmålet minst éin gong i månaden og læra dei dei viktigaste læresetningane i kristendommen. Det var plikta hans etter kyrkjelova å forklara formålet med sakramenta – dei heilage rituala som verna og styrkte folk gjennom heile livet.
Presten fekk også i oppgåve å få folk til å forstå krafta i krossen til Jesus. Ein gammalnorsk tekst seier at
‘Røtene våre er ved denne krossen, og frå den hentar vi styrke. Når vi vaklar, er han støtta vår, når vi fryktar Gud er han skjoldet vårt. Som kompasset vårt i ørkenen viser han oss vegen, og skjuler det som ligg bak oss. Fruktene av krossen er vår glede, og i skuggen av krossen skal vi ein dag finna kvile.’
Hovudalteret viste den krossfesta Jesus. Dei fleste kyrkjene hadde også eit alter på nordsida si, vigd til Maria. Ho var den første som trudde, og Jesus gjorde sitt første mirakel på Maria si forbøn. Eit av hovudpunkta for den heilage Bernard var at Maria minner oss om kva Kristus betyr.
I sør ville kyrkjene ofte ha eit alter vigd til Johannes. Det var mange andre helgenar; vener og vegvisarar – og høgtidsdagane deira markerte det liturgiske kalenderåret til kyrkja. På reisa si gjennom dødskuggens dal her i denne verda, kunne folk gå der dei heilage mennene og kvinnene hadde gått før dei – leia av eksempelet deira, styrkt av trua deira og verna av deira forbøner.
